Sleutel tot Inzicht — Wat de Boeddha werkelijk onderwees

Mentale stabiliteit

Het leven is dynamisch en daarom vol veranderingen (viparinama). Als we mentaal vastgrijpen (upādāya) kunnen we niet meeveranderen op de stroom van het leven dat altijd dynamisch is. Dan zijn we kwetsbaar (yathākāmakaraṇīya).

De gewone mensen hebben de neiging verstoord te raken bij de veranderende wisselvalligheden van het leven. Wanneer er iets verkeerd gaat, zijn ze terneergeslagen, depressief. Wanneer het goed gaat, zijn ze opgetogen. Maar de wijzen zijn onverstoorbaar (aneñja), wat er ook gebeurt.

Er is geen enkele toestand die de geest van de arahat kan doen wankelen; geen enkele toestand die hem verstoord (iñjita) of in beslag neemt. De arahat heeft afgerekend met alle begeerten en grijpt zich nergens in de wereld aan vast, zowel extern als intern. Hij is mentaal volkomen onafhankelijk (anissito). Daarom kan hij werkelijk vrij zijn van alles wat er zich voordoet. Dit is zo, omdat hij het ongeconditioneerde (asankhata) heeft bereikt, de grote taak waar alle mensen uiteindelijk voor staan. Alle mensen hebben dit potentieel in zich. Wat ervoor nodig is, is het in praktijk brengen (patipatti) van de ware Leer.

In vers Dhp081 van de Dhammapada wordt de arahat vergeleken met een grote rots die opgewassen is tegen de hardste windstoten.

In A08-006 legt de Boeddha het bijzondere onderscheid hieromtrent uit tussen de geïnstrueerde (sutava) edele discipel (ariyasavaka) en de niet-geïnstrueerde (assutava) wereldling (puthujjana).

De ware betekenis van zelf en geen zelf

De woorden 'ziel'; 'geest'; 'zelf'; 'ik'; 'essentie'; 'persoonlijkheid' zijn in het boeddhisme een louter conventionele uitdrukking (vohāradesanā) en geen aanduiding voor iets dat werkelijk bestaat.

Als we nadenken over de woorden 'zelf' en 'geen-zelf' etc., dan kan een denkfout snel worden gemaakt. Hoe we deze woorden moeten begrijpen is afhankelijk van de context waarin ze verschijnen.

De Boeddha onderwijst dat geen enkel fenomeen twee momenten hetzelfde blijft en dat het bestaan een dynamisch proces is van mentale en fysieke fenomenen oftewel dhamma's. Daarom kan er geen sprake zijn van een onveranderlijke entiteit zoals een ziel, geest, zelf, of welke vorm van persoonlijkheid dan ook. M.a.w.: elk denkbaar ding is 'niet-zelf' of 'geen-zelf' (anatta).

Als we anatta letterlijk nemen staat het dus (o.a.) voor 'onpersoonlijkheid'. Het tegenovergestelde woord atta staat dan voor 'persoonlijkheid'. Dit betekent echter niet dat de Boeddha leert dat atta staat voor onze ware natuur, het doel dat gerealiseerd moet worden. Dat de Boeddha dit woord (atta) gebruikt, is omdat hij zich aanpaste aan het taalgebruik van de mensen voor wie dit woord staat voor 'ziel'; 'geest'; 'zelf'; 'ik'; 'essentie'; 'persoonlijkheid', etc. In hun zoektocht naar bevrijding (vimutti) zijn mensen steeds op zoek naar iets (iets willen hebben), en die zoektocht gaat doorgaans gepaard met ideeën. Tegelijkertijd identificeren zij zichzelf met allerlei toestanden, gebeurtenissen of eenvoudig gezegd: dingen (dhamma's). Dit leidt tot problemen, moeilijkheden oftewel lijden (dukkha). Waar er ook een vastgrijpen is, daar is lijden. Dat is zo omdat elk ding binnen het gehele bestaan (pañca upadana kkhandha) het geconditioneerde (sankhata) is. Alle dingen zijn afhankelijk (nissito) van iets anders ontstaan. Ook ideeën behoren tot de groepen van hechten (pañca upadana kkhandha) die het gehele bestaan omvatten. Er is geen enkel ding dat op zichzelf kan bestaan. Alle dingen die de aard van opkomen (uppada) in zich hebben, hebben ook de aard van vergaan (vaya) in zich. Dingen veranderen voortdurend van toestand (thitassa aññatattam). Dit zijn de kenmerken van alle geconditioneerde dingen (sankhatalakkhanani). En dit is waarom de Boeddha — de Leraar van de Leer van geen-zelf (sattha anatta vadi) — zegt:

Lijden heeft een belangrijke functie: het is een 'signaal' dat we nog niet thuis zijn, niet onze 'ware natuur' hebben gerealiseerd, niet volgroeid zijn (gotrabhu), dat we aan het bestaan kleven (bhava tanha), geconditioneerd zijn, dat we 'worden' (bhava). Nergens in het gehele bestaan kan zoiets als een 'zelf' (atta) worden gevonden. Geen van die dingen is onze ware natuur, ons thuis, ons ware 'zelf' — om het in de taal van de mensen te zeggen. Zolang we 'worden' kunnen we niet onszelf zijn, niet echt zijn. Aan 'worden' komt geen einde omdat het een cyclus is, een eeuwig durende rondzwerving (samsara). Maar aan echt zijn (akuttima) komt wel een einde omdat de grote taak waar elk wezen voor staat er dan opzit. Dan is 'wat gedaan moest worden gedaan' (katam karniyam). Dit 'einde' betekent niet dat er dan 'niets is'. Het is een staat (citta) van de geest die onverstoorbaar (aneñja) is, die niet verstoord (matheti) is omdat zulk een staat door niets kan worden beïnvloed (asava). Het is een staat van de geest die onvergelijkbaar (anuttara) is met wat dan ook in het bestaan en elk voorstellingsvermogen van geluk te boven gaat. Ook jij hebt het potentieel in je dit te bereiken. Als dit niet zo zou zijn, dan zou ik dit niet tegen je zeggen. Maar uiterst waakzaam zijn (appamada) is een vereiste.

Ons doel is dan ook niet het geconditioneerde (sankhata), maar het ongeconditioneerde (asankhata) hetgeen gelijk is aan Nibbana. Dat is onze ware natuur. Het is niet onze 'oorsprong' want het ongeconditioneerde is noch een oorzaak noch een gevolg van iets. Als het onze oorsprong zou zijn, dan zouden we 'teruggaan naar waar we vandaan kwamen', d.w.z. het oude. Maar Nibbana is niet het oude. Het ongeconditioneerde is altijd nieuw, precies zoals we mentaal ook dienen te zijn: altijd nieuw, altijd fris. Nibbana is ook niet iets waar je 'in gaat' of 'naar toe gaat'. Elk idee erover is het niet, want dat is door de geest gemaakt (cittakata), gefabriceerd (ook wel manomaya). Wat door de geest is gecreëerd oftewel wat binnen de groepen van hechten (pañca upadana kkhandha) valt, is instabiel (adhuva). Nibbana daarentegen is stabiel (dhuva). Het is 'de onveranderlijke plaats' (accutam thanam).

Het ongeconditioneerde kan alleen worden bereikt als je al het geconditioneerde (en alle conditionering (gedachte- en gewoontepatronen)) achter je laat. Zoals een slang zijn oude versleten huid van zich afschudt en daar nooit meer in terugkeert.

Het ongeconditioneerde is een staat van de geest die ontwikkeld (bhavetatabbam) moet worden. Die mentale ontwikkeling (bhavana) begint met de training in aandacht (avajjana) en door alle ideeën over 'zelf', 'ik' etc. over boord te gooien, te overwinnen (atta jinati). Zie zelfoverwinning.

De rivier

We kunnen onszelf niet ontwikkelen als we vasthouden aan het oude, want waar het oude is daar kan het nieuwe niet zijn. Bewustzijn (viññana) moet daarom kunnen stromen zodat oude ervaringen, inzichten etc. kunnen worden 'afgevoerd' en bewustzijn kan worden vernieuwd. Zo kan bewustzijn worden getransformeerd in helder objectief gewaarzijn (sampajañña). Dit is de functie van bewustzijn.

De stroom van bewustzijn kan worden vergeleken met het stromen van een rivier. De rivier begint als een smal en ondiep stroompje, ergens op een berg. Naarmate de rivier breder en dieper wordt, wordt hij volwassener. En als hij eenmaal de zee bereikt heeft, is hij tot volle wasdom gekomen en houdt hij op te stromen.

Zo is de onontwikkelde geest (amahaggata citta) eveneens eerst smal en ondiep. Maar als hij net zoals een rivier vrijelijk en ondwangmatig stroomt, zonder getrek en geduw, zonder plannenmakerij en gekunsteldheid, kan hij op een natuurlijke en ongekunstelde manier gestaag breder en dieper worden en uiteindelijk de eindbestemming bereiken.

Naarmate de geest breder en dieper wordt, wordt hij wijzer. Sluiers van bezoedelingen die voorheen vele zaken bedekten, zullen op een natuurlijke wijze verdwijnen. De geest zal steeds helderder worden en gaan stralen omdat zijn ware natuur 'bloot komt te liggen'.

Aan het einde van de reis, als al het werk erop zit, als de taak volbracht is (katam karniyam), houdt bewustzijn op te stromen omdat dan het ongeconditioneerde (asankhata) is gerealiseerd. Dan heeft bewustzijn haar functie volledig volbracht, namelijk om helder objectief gewaar (sampajañña) te zijn. Hier is de mens oftewel het hart, tot volle wasdom (gotrabhu) gekomen. Dit kan je zien als de uitblussing (nirodha) van bewustzijn. Het is het ophouden, de uitblussing van elk idee van 'ik', 'mij', 'mijn'; de uitblussing van zelfidentificatie (sakkāyanirodha). Dit kan enkel en alleen volbracht worden door niets vast te grijpen (anupādāya). Door hartstochtloosheid (viraga).

Ontdek de ware Leer van de Boeddha

Op STI is de ware Leer van de Boeddha tot in detail en in eenvoudige taal uiteengezet. Alles is rechtstreeks ondersteund door de woorden van de Meester zelf en door de auteur toegelicht met een diep inzicht in de Leer. Exact in het licht zoals deze oorspronkelijk door de Boeddha is onderwezen.

De belangrijkste locatie waar specifiek de toelichting op de boeddhistische Leer wordt behandeld, is de sectie Inzicht meditatie. De reden waarom nu juist deze sectie, is omdat alles in de Leer samenhangt met de ontwikkeling van inzicht.

Toelichting op de indeling

De sectie Inzicht meditatie is in eerste instantie opgebouwd uit delen. Elk deel bevat individuele pagina's die we ook wel hoofdstukken noemen.

Groep pagina's

Het eerste deel wat je bovenaan ziet in de sectie Inzicht meditatie, is het deel Groep pagina's. De reden dat dit deel in die sectie bovenaan staat, is omdat het de belangrijkste pagina's omvat. Ze zijn voor de meeste mensen goed te begrijpen en ze belichten nauwkeurig de kern van een bepaald aspect van de boeddhistische Leer. Het beste is om te beginnen bij de eerste groep pagina en zo de lijst van groep pagina's af te werken.

Op groep pagina's zijn pagina's gebundeld omtrent een cruciaal onderwerp. Deze gebundelde pagina's noemen we sub pagina's. Ze werken gezamenlijk naar de betekenis en het doel van de groep pagina. In opbouwende en eenvoudige bewoording geven ze exact weer wat de Boeddha werkelijk heeft onderwezen.

Afzonderlijke hoofdstukken

Je kunt ook de afzonderlijke hoofdstukken van de verschillende delen doornemen.

Details

Vanaf het deel Details zijn pagina's a.d.h.v. de content zo goed als mogelijk in groepen gecategoriseerd (deze groepen niet verwarren met groep pagina's). De hoofdstukken binnen deze groepen geven uitleg over specifieke onderwerpen van de Dhamma.