De zintuigsferen

Āyatana

Inhoudsopgave

Algemeen

Extra toelichting

Extra aanbevelingen

āyatana

'Sferen'; 'bases'; 'bronnen'.

Algemeen

Het Pāḷi woord āyatana heeft de volgende betekenissen:

A. 'Sferen'. Dit is een naam voor de vier onstoffelijke meditatieve verdiepingen; zie jhāna (5-8).

B. De 12 'bases' of 'bronnen' waarvan de mentale processen afhangen, bestaan uit vijf fysieke zintuigen en bewustzijn; de zes persoonlijke (ajjhattika) bases en de zes zintuigobjecten, de zogenaamde externe (bāhira) bases.

In totaal zijn er twaalf zintuigbases en zij zijn in twee groepen verdeeld — inwendige en uitwendige.

De zes inwendige zintuigbases (ajjhattikāyatana) oftewel gerelateerd aan het inwendige (ajjhattikassa upādāya) zijn:

1. De basis van het oog oftewel visueel orgaan (cakkhāyatana).
2. De basis van het oor oftewel het auditief orgaan (sotāyatana).
3. De basis van de neus oftewel het reuk orgaan (ghānāyatana).
4. De basis van de tong oftewel het smaak orgaan (jivhāyatana).
5. De basis van het lichaam oftewel het tast orgaan (kāyāyatana).
6. De basis van de geest oftewel bewustzijn (manāyatana).

De zes uitwendige zintuigbases (bahirāyatana) oftewel gerelateerd aan het uitwendige (bāhirassa upādāya) zijn:

1. De basis van vorm oftewel een zichtbaar object (rūpāyatana).
2. De basis van geluid oftewel een hoorbaar object (saddāyatana).
3. De basis van reuk oftewel een ruikbaar object (gandhāyatana).
4. De basis van smaak oftewel een object dat kan worden geproefd (rasāyatana).
5. De basis van een tastbaar object (phoṭṭhabbāyatana).
6. De basis van een mentaal object oftewel een object dat met de geest kan worden waargenomen (dhammāyatana).

Extra toelichting

"Met het visuele orgaan (cakkhāyatana) wordt het gevoelige deel van het oog (cakkhu), om precies te zijn (cakkhupasāda) bedoeld dat is opgebouwd uit de vier elementen (dhātu) (…) en dat reageert op zintuiglijke prikkels (sa ppatigha) (…)." (Vibh 2). Dezelfde verklaring geldt ook voor de andere vier fysieke organen.

De basis van de geest (manāyatana) is een verzamelnaam voor wat voor bewustzijn dan ook, en mag daarom niet worden verward met het geesteselement (manodhātu; zie ook dhātu B. 16). Voor de functies van bewustzijn, zie viññāṇakicca.

Het zichtbare object (rūpāyatana) wordt in Vibh 2 beschreven als "het fenomeen dat is opgebouwd uit de vier fysieke elementen en verschijnt als kleur, etc."

De basis van een mentaal object (dhammāyatana) is identiek aan 'object element' (dhammadhātu; zie dhātu B.) en dhammārammaṇa (zie ārammaṇa). Het kan fysiek of mentaal zijn, verleden, heden of toekomst, echt of denkbeeldig.

De 5 fysieke zintuig organen worden ook wel vermogens (indriya) genoemd, en van deze vermogens wordt gezegd in M043: "Elk van de vijf vermogens heeft een andere sfeer, en geen van hen maakt deel uit van een andere sfeer; (…) zij hebben de geest als hun ondersteuning (…) zijn geconditioneerd door vitaliteit, (…) maar vitaliteit is weer geconditioneerd door temperatuur, precies zoals het licht en de vlam van een brandende lamp wederzijds zijn geconditioneerd."

De 12 bases zijn volledig besproken in Vis 15. In Yam 3 worden de 12 termen aan een logisch onderzoek onderworpen. Voor de 6 persoonlijke bases van de 5e link van het afhankelijk ontstaan, zie paṭiccasamuppāda 5.

Extra aanbevelingen