Boeddhisme en rechtvaardigheid

Inhoudsopgave

In jezelf

Pad-factoren

Persoonlijke visie

Aannames en geen kritisch onderzoek

Instemmen met slavernij doe je zelf

Afhankelijkheid en gevaar

Samenvatting

Boeddhisme en rechtvaardigheid — Voorbeeld

Voorbeeld 1

Voorbeeld 2

Voorbeeld 3

Tot slot

In jezelf

Wanneer je 'boeddhisme' zegt, zeg je ook 'rechtvaardigheid', 'gerechtigheid', 'rechtschapenheid'. Maar hoe zit dat nou precies? Wat is de bepalende voorwaarde voor rechtvaardigheid? Wat zijn de verbanden? Is het voordelig? Is het nadelig? Is rechtvaardigheid iets waar iemand een persoonlijke invulling aan geeft of is het dat juist niet? En waarom is een zuiver bewustzijn zo essentieel?

Boeddhisme is niet extravert, maar introvert en daarom moet de Dhamma van binnenuit ontwikkeld worden. De oorzaak van lijden en het ophouden ervan moet in onszelf (ajjhatta) ontdekt (passati) worden, niet daarbuiten. Deze taak is helemaal aan onszelf, een ander kan dit niet voor ons doen. Dit houdt in dat we bepaalde mentale factoren in onszelf (ajjhatta) moeten ontwikkelen. Deze mentale factoren zijn de Pad-factoren van het Edel Achtvoudige Pad (ariya atthangika magga).

Pad-factoren

De Pad-factoren kunnen worden gezien als een gecategoriseerde lijst waarmee de Boeddha zijn trainingssysteem aanduidt. Waarom hij spreekt over acht factoren, is omdat hij dit Pad in de gewone taal (vohara sacca) aanduidt. Echter, een valkuil is dat we met taal en woorden geneigd zijn dingen afzonderlijk en los van elkaar te zien. Dat is vanwege een geest die (nog) niet harmonieus (vagga) is, die niet tot eenheid (ekaggata) is gebracht en daarom discrimineert (sankha) en dingen opdeelt in afzonderlijke dingen en in afgebakende hokjes plaatst. Maar in werkelijkheid (paramattha sacca) staan dingen niet los van elkaar. Wanneer de Dhamma in praktijk wordt gebracht (patipatti), zullen veel meer heilzame mentale factoren (cetasika) geleidelijk aan en op een natuurlijke wijze in iemand mee ontwikkelen. Hierdoor komt de geest tot kalmte (samatha) en eenheid (ekaggata), wordt hij harmonieuzer (samagga) en bereikt hij uiteindelijk een innerlijke vrede (vupasamaya) zodat hij de dingen kan zien zoals ze werkelijk zijn (yathabhutam). Deze vredige (santi) staat van de geest (citta) is nog niet de allesbepalende factor voor het ware begrip, maar wel een belangrijke. Op het allerhoogste niveau van juist begrip (sammādiṭṭhi) — exact gezegd het bovenwerelds juist begrip (lokuttarasammādiṭṭhi) — is het dit begrip dat een einde maakt aan alle ongemakken en nadelen oftewel: een einde maakt aan lijden (dukkha).

Eenvoudig gezegd komt het hier op neer: als er geen juiste visie (sammādiṭṭhi) is, als we dingen en situaties niet begrijpen (onder welke omstandigheid dan ook) kunnen we het voor onszelf niet makkelijker en voordeliger maken. Dan verandert de situatie niet en blijven we ermee opgescheept. Dit simpele feit heeft een veel diepere betekenis en bestrijkt een veel ruimer gebied dan je op het eerste gezicht wellicht zou denken. Juist begrip daarentegen, is nauw verbonden met rechtvaardigheid omdat juist begrip tot het goede leidt en voordelig voor je is. M.a.w.: je kunt pas echt goed voor jezelf zorgen en zijn, als je rechtvaardig bent. Rechtvaardigheid kan zich alleen manifesteren (pātubhāva) wanneer de geest gezuiverd is (cittapārisuddhi) van alle invloeden (asava). Zowel van binnenuit als van buitenaf.

Rechtvaardigheid begint bij het oprecht zijn. De fundamentele basis van oprechtheid is om eerlijk naar jezelf te zijn. Je eigen tekortkomingen en misslagen onder ogen willen zien. Niet de fouten in een ander zoeken en je daarop concentreren, maar in jezelf. Want door een verkeerd gerichte concentratie mis je de hoofdoorzaak van lijden waardoor je het doel — Nibbana — zult missen. Dit is waarom boeddhisme niet extravert, maar introvert is.

De volledige ontwikkeling van de Pad-factoren (in ons (ajjhatta)) werken onderling samen en leiden uiteindelijk tot het noodzakelijke juiste begrip (sammādiṭṭhi) hetgeen neerkomt op 'de dingen zien zoals ze werkelijk zijn' (yathabhutam). Dit juiste begrip is het equivalent van rechtvaardigheid. Zonder rechtvaardig te zijn is het onmogelijk het doel te bereiken. Wees daarom altijd rechtvaardig.

Persoonlijke visie

Iemand kan natuurlijk het verkeerde als het rechtvaardige zien en het goede als het onrechtvaardige. Dit heet 'de wereld op z'n kop zien', een verdraaiing van visie (vipallāsa). Maar dit is vanwege een persoonlijke invulling, een persoonlijke betekenis die gegeven wordt aan wat is waargenomen oftewel: een benoeming (zie nāmarūpa). Dit is de tussenkomst en de bemoeienis van het 'ik' dat er een persoonlijke visie (sakkāyadiṭṭhi) op nahoudt vanwege een individuele identificatie, het werk van een beperkte geest. Individueel is niet universeel vandaar het niet op waarheid (sacca) is gebaseerd; het is door persoonlijke dingen (sakkāyadhamma) omhuld en daarom is het de basis van een persoonlijke visie (sakkāyadiṭṭhi). Niet van waarheid. Zodoende bouwt dit een eigen persoonlijke wereld (sakkāyapariyāpanna). Dit is het ontstaan van de persoonlijke wereld (sakkāyasamudaya). De overwinning ervan is de uitblussing van die persoonlijke wereld (sakkāyanirodha). Dit leidt tot juist begrip (sammādiṭṭhi) omdat door het opgeven van 'ik' intuïtief inzicht kan stromen. Dit is van vitaal belang.

Aannames en geen kritisch onderzoek

Verkeerde visie (micchādiṭṭhi) is het werk van het 'ik' dat zich laat misleiden (moha) door Mara de kwade (mara papika). Mara is overal in de wereld aanwezig, niet slechts een entiteit buiten je, maar is vooral actief binnen de eigen geest (mano). Daarom gaat het in inzicht meditatie er vooral om, om te zien hoe de geest oftewel bewustzijn (viññāṇa) werkt. De essentiële training hiervoor is cittānupassanā. Dit is cruciaal omdat de geest de voorloper (manopubbangama) is van alle dingen. Dit is waarom boeddhisme vooral introvert is.

Vanwege een gebrek in aandacht schenken (avajjana) — wat een nalatigheid (pamada) is — is er een 'oppakken' (upādāya). D.w.z. dat er dan geen kritisch onderzoek naar waarheid (dhamma vicaya) is (waar de Boeddha voortdurend voor waarschuwde). Door dit 'oppakken' ontstaan ongegronde aannames (sarambhapi) die geleidelijk aan toenemen (papañca). In A04-199 noemt de Boeddha begeerte 'de verstrikker' (jalini). Dit vormt de basis van verkeerd begrip (micchādiṭṭhi) en het blokkeert de ontwikkeling (bhavana) van juist begrip (sammādiṭṭhi) met alle nadelen en ongemakken als gevolg. Het 'oppakken' (upādāya) is een verstoring (iñjita). Het is verbonden met mana en leidt tot gestoordheid (ummatta). Wat denk je: zou dit tot voordeel en gemak strekken? Tot de beëindiging van lijden?

De dingen zien zoals ze zijn, is heel wat anders dan de dingen zien zoals je ze wilt zien. Dit levert twee volstrekt verschillende werelden op. De laatste wordt hoofdzakelijk bepaald (votthapana) door een herhaaldelijke toegeeflijkheid aan zintuiglijk verlangen (kamacchanda) wat eveneens een 'persoonlijk ding' (sakkāyadhamma) is. Onthoud goed dat de toegeeflijkheid aan zintuiglijk verlangen een onderwerping is! Het staat gelijk aan slavernij.

Instemmen met slavernij doe je zelf

Je stemt zelf in met slavernij, je keurt het zelf goed, je grijpt zelf vast omdat je het zelf wilt. 'Dit willen' is een wilshandeling (cetana). Het goedkeuren, het instemmen met slavernij, is omdat de zintuigen de vrije teugel krijgen, de overhand krijgen en zodoende dominerend worden (bhava). Waarom is dat zo? Omdat de zintuigen niet bewaakt en beheerst worden (indriya samvara sila). Hierdoor ben je onbeschermd (anātha) en dat impliceert gevaar (adinava). Zonder het bewaken van de geest (cittānupassanā) wordt bewustzijn steeds onzuiverder en spreken we van een onzuivere oftewel een bezoedelde geest. Dit is niet de rechtvaardige, maar de onrechtvaardige geest. Het is vanwege je eigen toegeeflijkheid, je eigen keuze.

De toegeeflijkheid aan zintuiglijk verlangen (kamacchanda) leidt tot begeerte (tanha). Begeerte leidt tot hechten (upādāna). Hechten leidt tot worden (bhava) etc., en uiteindelijk tot lijden (dukkha). Onrechtvaardigheid leidt niet tot voordeel en gemak, maar tot schade (ahitāya) en ongemak (dukkhāya), voor lange tijd (dīgharattaṁ) omdat je jezelf hiermee verwond (khaṇasi). Dit is wat de Sammāsambuddha onderwijst.

Afhankelijkheid en gevaar

Wat goed begrepen moet worden, is dat in dit proces afhankelijkheid (nissita) steeds een voortdurende en allesbepalende rol speelt. Want waar een afhankelijkheid is, daar kan geen vrijheid (vimutti) zijn. Daar is onvrijheid oftewel slavernij, onderwerping en conditionering. Dit is dan ook niet de weg van veiligheid (khemam), maar van gevaar (adinava). Afhankelijkheid blokkeert namelijk het doel (Nibbana). En het blokkeert het doel niet alleen, maar het leidt ook tot het tegenovergestelde van het doel: een zeer lage, donkere wereld (apaya) vol lijden. Welke richting je opgaat, waar je je mee bezigt en waartoe de geest naar afbuigt, is steeds een eigen keuze (cetana) waarin de beheersing van de zintuigen een beslissende sleutelrol hebben. Zul je Mara de misleider doorzien (pativedha) met het licht van wijsheid of geef je hem de ruimte?

Wanneer je verstandig nadenkt (manasikara) zou je achter de waarheid kunnen komen dat oplettendheid altijd en in elk opzicht (sabbattha) van essentieel belang is. De meeste mensen begrijpen wel dat als je niet oplettend bent in het verkeer, je dan gevaar (adinava) loopt. Maar het gevaar waar ik het over heb betreft een waarheid die veel dieper ligt. Een waarheid die de gewone mensen vanwege een beperkte geest (saṅkhittacitta) niet zien. Want de gewone mensen die erg toegeeflijk zijn, die voortdurend de verlangens van hun zintuigen inwilligen, voortdurend op zoek zijn naar wat de zintuigen willen en daar vanwege onoplettendheid (pamada) aan toegeven, hun geest niet bewaken — van hen raakt de geest meer en meer bezoedeld, bevuild en daarom verstrikt (jalini) in allerlei dingen (waarnaar gezocht is). Een onzuivere geest die niet aandachtig is, kan niet echt zien en ontdekken (passati) en daarom ook niet echt begrijpen (sampajañña).

In inzicht meditatie is het van belang om elke situatie waarin we verkeren goed te begrijpen, met wijsheid te doorgronden (pativedha). Het begrijpen zorgt voor 'het eruit stappen' oftewel verzaken, het achterlaten (nekkhamma). Dit kun je zien als het gevaar (adinava) verlaten en naar veiligheid (khemam) gaan.

Er is een revolutionaire geest voor nodig die glashelder ziet en begrijpt wat verkeerd, nadelig, schadelijk en daarom onrechtvaardig is. Die tolereert geen onrecht, verwerpt dit en komt er tegen in opstand. Ongeacht of dit anderen of zichzelf wordt aangedaan. Door een ander of door zichzelf.

Mensen die er niets van hebben begrepen, zien boeddhisme alleen maar als een negatieve religie waarin niets mag. Maar het zijn niet de dingen die lijden veroorzaken, maar het hechten eraan. Boeddhisme is geen weg van extremen maar een weg die extremen vermijdt. De Boeddha onderwijst de middenweg (majjhimā paṭipadā). Als we deze weg volgen zullen al onze acties tijdens ons hele leven ermee verweven zijn. En bij de voltooiing ervan zullen we een echtheid (akuttima) bereiken die een zeldzaamheid in de wereld is. Een puur, zuiver, rechtvaardig mens die de rechtvaardigheid en het licht van de Dhamma uitstraalt. Een echte schat openbaarder. Geminacht door de dwazen (bāla) en geprezen door de wijzen (paṇḍita).

Samenvatting

Verkeerd begrip (micchādiṭṭhi) oftewel verkeerde opvatting, neemt toe als we klakkeloos aannemen (sarambhapi) wat door de poorten van de zintuigen komt (inclusief het zesde zintuig, de geest). Dan laten we onszelf in de maling nemen, laten we onszelf van alles wijsmaken, vertellen, op sleeptouw nemen, beïnvloeden. Het is vanwege het vastgrijpen (upādāya) waardoor we onszelf laten beïnvloeden (asava) en de geest onzuiver wordt. Want als er sprake is van nalatigheid (pamada) omtrent de bewaking van de zintuigen (indriya samvara sila) zullen bezoedelingen (asava) geleidelijk en stilletjes aan toenemen (papañca). Een onzuivere, vertroebelde geest veroorzaakt een verkeerde (onzuivere) visie waarmee iemand zichzelf verwond (khaṇasi). Want onzuiverheid veroorzaakt schade (ahitāya) en ongemak (dukkhāya), dus lijden (dukkha). Voor lange tijd (dīgharattaṁ). Dit betekent gevaar (adinava).

Juist begrip (sammādiṭṭhi) daarentegen, wordt verkregen door waakzaam te zijn en alles kritisch te onderzoeken (dhamma vicaya). Hier is sprake van grote zorgvuldigheid en geen klakkeloze aannames, noch van de externe noch van de interne wereld zoals een innerlijke stem (vaci sankhara). De getrainde geest die beheerst is, heeft controle over alle werelden en laat zich door niets en niemand beïnvloeden. Dit is de opheffing van lijden, Nibbana. Dit betekent veiligheid (khemam). Niet slechts voor lange tijd, maar voor altijd (dhuva).

Waarom voor altijd (dhuva)? Omdat, wanneer de geest geen ideeën, geen gedachten en andere mentale associaties meer huisvest, de geest niets meer creëert. Want als er niets is kan daar ook niets uit voortkomen. Dit is voorbij oorzaak en gevolg zijn. Want Nibbana is noch oorzaak noch gevolg. Het is de ongeconditioneerde (asankhata) staat van de geest. Dit is de ontsnapping (nissarana) aan gevaar (adinava) en de veiligheid (khemam) van Nibbana. Hier is iemand tot volle wasdom gekomen (gotrabhu). Dit is waarom de training in louter aandacht schenken onder alle omstandigheden zo essentieel is.

Dit is wat de Sammāsambuddha, de Prachtige Mens (acchariya manussa) onderwijst.

Boeddhisme en rechtvaardigheid — Voorbeeld