Kalmte en inzicht

Kalmte is nodig voor een goede concentratie, maar het is inzicht waardoor het doel bereikt wordt.

Inhoudsopgave

Inleiding

Voorkom fixatie en starheid

Wat is een goede concentratie?

Geluk, kalmte en vreugdevolle interesse

Geconditioneerde dingen

Inzicht

Extra aanbevelingen

Inleiding

Mentale ontwikkeling heeft in eerste instantie als doel dat we kalmer van geest worden. Kalmte meditatie (samatha bhavana) is op zich niet specifiek boeddhistisch want in meerdere religies wordt dit, hoewel in verschillende vormen, toegepast. Kalmte meditatie zijn 'concentratie oefeningen'. Zoals we zo meteen zullen zien, is het belangrijk om met de beoefening van concentratie verstandig om te gaan.

In het boeddhisme draait het vooral om inzicht. Kalmte meditatie wordt beoefend om de concentratie (samadhi) te verbeteren waardoor de meditatieve verdiepingen (jhana) kunnen worden bereikt wat overeenkomt met een hogere of zuiverdere staat van bewustzijn. In het boeddhisme wordt kalmte meditatie vaak gebruikt als basis voor inzicht (vipassana).

Concentratie is belangrijk, maar concentratie is — zoals we straks zullen zien — niet het doel op zich. Het doel is inzicht omdat dit de allesbepalende factor is voor innerlijke vrijheid. Dit kan niet door concentratie alleen worden gerealiseerd.

Het Pali woord 'bhavana' wat we vrij vertalen als 'meditatie' betekent letterlijk 'ontwikkelen'. In dit hoofdstuk zullen we een belangrijke basis leggen zodat we op een verstandige wijze kalmte en inzicht kunnen ontwikkelen.

Voorkom fixatie en starheid

De bevrijdende factor van lijden is om tot diep inzicht te komen oftewel 'de dingen te zien zoals ze werkelijk zijn'. Hiervoor is een goede concentratie (samadhi) nodig. Om het bewustzijn naar een hoger niveau te tillen zijn meerdere meditatie onderwerpen mogelijk (zie bhavana). Echter, een goede concentratie is belangrijk, maar niet ons einddoel. Wanneer we niet oppassen, kan concentratie zelfs gaan tegenwerken omdat concentratie kan leiden tot fixatie. Wanneer je gefixeerd bent op iets, wordt alles dat erom heen ligt uitgesloten waardoor je het geheel niet kunt zien. Fixatie is de tegenwerker van totaal gewaarzijn (vijañana) wat juist zo essentieel is.

Zo is juiste concentratie (samma samadhi) één van de factoren van het Achtvoudige Pad, maar er zijn meer factoren die geoefend dienen te worden. Je kunt je ook overdreven of fanatiek concentreren op één bepaald onderwerp of je er lange tijd mee bezigen. Je kunt jezelf erop vastzetten alsof er bijna niets anders is. Dan ben je er niet vrij van, maar eerder erdoor in beslag genomen.

Wat mensen ook vaak doen die niet vertrouwd zijn met de boeddhistische meditatie, is hun aandacht richten op een stilstaand object zoals een kaars of een theelichtje. Dat is de 'beste' manier om de geest te fixeren en te vernauwen. De indachtigheid op de ademhaling daarentegen is geheel anders: dan is er ook één object van meditatie, de ademhaling, maar dan ben je niet gefixeerd op een punt omdat de ademhaling beweegt, die is dynamisch. Net zoals het echte leven dynamisch is.

Wanneer concentratie niet goed beoefend wordt kan concentratie dus makkelijk leiden tot fixatie dat tot vernauwing van de geest leidt. Hierin kan hij niet totaal gewaar zijn. Omdat hij gefixeerd is op één punt kan het ook leiden tot een stramme geest, een starheid waarin de geest niet flexibel kan zijn.

De geest moet niet gefixeerd zijn op een punt waardoor al het overige wordt uitgesloten. Als hij zich vernauwt tot een punt kan hij niet het geheel overzien; dan kan totaal gewaarzijn niet worden ontwikkeld. Fixatie werkt ook een starre geest in de hand die niet kan meebewegen op veranderende omstandigheden en geen oplossingen kan bedenken vanwege zijn beperkte wereld.

Fixatie zorgt ervoor dat de geest één richting opgedreven wordt waardoor zijn energie er op den duur in verschillende manieren op een destructieve manier uit komt. De geest wordt pas echt intelligent en flexibel als hij de gelegenheid krijgt vrijelijk te stromen. Hiervoor is discipline nodig, maar geen dwangmatigheid.

Concentratie is dus belangrijk, maar we moeten ervoor waken dat we er op een verstandige manier in staan. Als we concentratie zien als het allerbelangrijkste, als een doel op zich, dan schieten we ons doel voorbij en kan de functie van concentratie niet echt haar werk doen.

Wat is een goede concentratie?

In het boeddhisme spreken we over een goede concentratie wanneer de geest is gericht op een heilzaam (kusala) object. Hierdoor wordt een goede concentratie ontwikkeld. Een heilzaam object kan heel divers zijn, maar kort gezegd zijn het de dingen die ons gedienstig zijn op het pad naar bevrijding, zoals: verstandig nadenken (yoniso manasikara) over essentiële zaken in het leven, een deugdzaam leven leiden, het beschouwen van je dagelijkse activiteiten in woord, daad en gedachte, en onderwerpen van de Dhamma zoals de vijf hindernissen (pañca nivarana) en de zeven factoren van verlichting (bojjhanga). Het cultiveren van liefdevolle vriendelijkheid (metta), mededogen (karuna), meelevende vreugde (mudita) en gelijkmoedigheid (upekkha). En natuurlijk de fundamenten van indachtigheid (satipatthana).

Al dit soort dingen bevorderen een goede concentratie en zoals we zien is dat niet één punt, ding of onderwerp. Het is dan ook de bedoeling dat we meerdere zaken beoefenen en onszelf niet steeds richten op één punt of onderwerp. We dienen allround te zijn.

We hebben in vorige hoofdstukken geleerd dat dingen niet op zichzelf bestaan. Dat is ook zo met concentratie. Om goede concentratie te ontwikkelen zijn er meerdere dingen nodig. De correcte training in de juiste concentratie behelst daarom meerdere dingen. Dat is niet een gefixeerd zijn op een punt hetgeen de geest vernauwd en star maakt, maar hem open maakt zodat hij totaal gewaar kan zijn en de dingen leert zien zoals ze werkelijk zijn. Dit leidt uiteindelijk tot intuïtief inzicht waarin hij op elk moment perfect begrijpt wat er zich voordoet. Als de geest niet gefixeerd is en zich nergens aan vastgrijpt, kan hij zich moeiteloos aanpassen aan lastige situaties en meebewegen onder alle veranderingen waaraan het hele bestaan onderhevig is.

Geluk, kalmte en vreugdevolle interesse

Essentieel is dat we onze aandacht richten op goede (kusala) dingen. Als we het goede doen zullen we zelf de goede gevolgen ervaren in de vorm van geluk (sukha) en vreugdevolle interesse (piti). Deze eigen ervaring is belangrijk want het geeft aanleiding om verder te gaan op het ingeslagen pad.

Wanneer je in paniek bent of door een bepaald voorval onrustig bent, kun je een pas op de plaats maken en naar die staat van de geest (citta) kijken zonder er brandstof aan te geven. Dat is de manier om die onrust voor dat moment te doen bedaren en het draagt er ook aan bij dat het in de toekomst minder snel de kop opsteekt. Echter, om ervoor te zorgen dat de geest voor een lange aaneengesloten tijd kalm blijft zonder pieken en dalen, dat er echt kalmte is in de kern van je wezen, in het hart, is het nodig daarvoor een goed fundament te leggen. Dit fundament is het leiden van een deugdzaam leven. Dit is wat van doorslaggevende aard zal zijn omdat het de oefening is die direct verbonden is met de daad en dus de eigen ervaring. Precies zoals een akkerbouwer eerst zijn land goed moet bewerken om een goede oogst binnen te kunnen halen.

Als je niet gelukkig bent is het moeilijk jezelf te concentreren. Maar wanneer we geluk ervaren worden we kalmer van geest. Die kalmte (passaddhi) is een belangrijke voorwaarde (paccaya) die nodig is voor een goede concentratie.

Geconditioneerde dingen

Zoals we hebben gezien ontwikkelt een goede concentratie zich aan de hand van een paar belangrijke heilzame (kusala) factoren, namelijk geluk (sukha), vreugdevolle interesse (piti) en kalmte (passaddhi). Al deze dingen, al deze mentale staten (citta's), zijn geconditioneerde dingen. De ontwikkeling van een goede concentratie is dus afhankelijk van die voorwaardelijke condities (paccaya). Omdat (goede) concentratie daaruit ontstaat, is ook concentratie een geconditioneerde (sankhata) staat van de geest.

Deze staten waren nodig ter ondersteuning om uiteindelijk innerlijke vrijheid te realiseren, dat wil zeggen het ongeconditioneerde (asankhata). Zolang deze staten aanwezig zijn, is dit dus nog steeds de 'geconditioneerde staat van de geest'. Ons doel is niet het geconditioneerde. Ons uiteindelijke doel is innerlijke vrijheid, rust, vrede, een absoluut einde van alle lijden.

Om te vorderen op de weg naar innerlijke vrijheid, is het nodig dat we geconditioneerde staten weer los laten, ze opgeven, ze laten varen. Hoe zat het ook alweer: alle dingen die de aard van opkomen (uppada) in zich hebben, hebben ook de aard van vergaan (vaya) in zich. En wat waren de laatste woorden van de Leraar ook al weer?

Handa dani bhikkhave amantayami vo: vayadhamma sankhara, appamadena sampadetha.

Welnu, monniken, ik spoor jullie aan: alle samengestelde dingen moeten weer vergaan. Bewerkstellig vastbesloten door indachtigheid jullie eigen bevrijding.

D16 — Maha Parinibbana Sutta — Het grote heengaan

Ook concentratie vervult slechts een functie, namelijk om de geest tot eenheid te brengen (ekaggata). Het is niet het doel op zich.

Wanneer je de standaard canonieke tekst erop nahoudt (zie jhana), zal je zien dat de Boeddha zegt dat al deze staten verlaten moeten worden. Dit impliceert eveneens dat we ons er niet op moeten fixeren. Door ze te verlaten bereiken we een hoger bewustzijn (adhicitta) dat ons naar het doel leidt.

We kunnen niet het ongeconditioneerde (asankhata) bereiken als we blijven steken in het geconditioneerde (sankhata). Daarom kan concentratie alleen nooit leiden tot ware bevrijding.

Inzicht

Zoals ik eerder aangaf, kan concentratie leiden tot fixatie waardoor we niet volledig kunnen zien en begrijpen wat er zich diep in ons werkelijk afspeelt. Met andere woorden: dan kunnen we niet totaal gewaarzijn (vijañana), terwijl dat juist van groot belang is.

Maar als de training in concentratie goed ontwikkeld wordt en er geen fixatie is, geven we onszelf ruimte om in de diepere lagen van de geest te kijken. Dit is een cruciaal stadium in meditatie omdat daar bezoedelingen (kilesa) aanwezig zijn die ons aan het lijden binden zolang ze aanwezig zijn. Deze bezoedelingen worden ook wel onderliggende of latente 'neigingen' of 'tendensen' genoemd (anusaya). Concentratie alleen kan deze bezoedelingen niet teniet doen, het kan ze niet uitrukken. Daarom is het belangrijk concentratie niet als einddoel te zien.

Wat er voor nodig is om de uitroeiing van de latente tendensen (anusaya) volledig te bewerkstelligen, is wijsheid (pañña) = inzicht (vipassana), een alles doordringende visie van verschijningsvormen in hun fundamentele aard van hun bestaan (zie ti lakkhana).

Alleen wijsheid kan de latente tendensen (anusaya) bij hun wortel doorkappen. Dat is omdat het meest fundamentele onderdeel van deze set bezoedelingen die de andere voedt en op hun plaats houdt, onwetendheid (avijja) is. Wijsheid is het geneesmiddel voor onwetendheid. Hoewel onwetendheid verbaal gezien een negatief 'onbekend' is, is onwetendheid niet een feitelijk negatief iets, maar louter een gemis aan juiste kennis. Het is meer een verraderlijke en vluchtige mentale factor, voortdurend aan het werk en zichzelf inplant in elk onderdeel van ons innerlijke leven. Het verdraait herkenning, het domineert wilshandelingen, en bepaald de gehele tint van ons bestaan. Zoals de Boeddha zegt: "Het element onwetendheid is een krachtig element." (S14-013)

Extra aanbevelingen

Juiste concentratie (samma samadhi) dient ontwikkeld te worden samen met de overige factoren van het Edel Achtvoudige Pad. Een nadere specifieke toelichting op concentratie en de verwijdering van de bezoedelingen, kan je vinden op: Ariya Atthangika Magga — Boeddhisme — Het Edel Achtvoudige Pad rubriek De ontwikkeling van wijsheid.

Een mooie en leerzame toespraak over de onderliggende neigingen is o.a. S36-006 — Salla Sutta — De pijl.

Voor meer, raadpleeg de verwijzingen onder jhana.

Document info
RegID ns6it5ocvwBQvTF
Bijgewerkt 7 december 2022 02:03:40
Auteur Peter van Loosbroek — Ananda
Locatie www.sleuteltotinzicht.nl
Copyright Zie a.u.b. copyright www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm
Overig Geen