De bouwer van je wereld ben je zelf

In dit artikel een beknopte samenvatting van de meest essentiële aspecten binnen de boeddhistische Leer. Het is erg belangrijk voor iedereen die inzicht meditatie (vipassanābhāvanā) beoefent en dus het Pad (ariya aṭṭhaṅgika magga) in praktijk brengt (paṭipatti).

De Boeddha is 'de Leraar van de Leer van geen-zelf' (satthā anatta vādī). Kortgezegd onderwijst hij dat het idee van 'ik' of 'zelf' overwonnen moet worden om aan alle problemen, moeilijkheden, lijden, een einde te maken. Dit is de kern van zijn Leer (dhamma). Op SleutelTotInzicht.nl komt dit vaak ter sprake. In dit artikel de meest belangrijke kernpunten.

Bewustzijn (viññāṇa) heeft de neiging te kleven (visattika) aan een beeld, een geluid etc. Daarnaast bouwt waarneming (saññā) herinneringen (anussarati) op. Deze herinneringen kunnen op hun beurt weer worden waargenomen met het geestesbewustzijn (manoviññāṇa), het zesde zintuig. Telkens wanneer in het waarnemen wordt vastgegrepen (upādāya) zijn we afgeleid en ontstaat (uppajjati) hierdoor onbewust een (bij)gedachte, een idee (een persoonlijke invulling) waardoor er een vertekend beeld ontstaat. Het kan heel subtiel zijn, maar hoe onrustiger de geest is, hoe eerder dit gebeurt. Het wordt veroorzaakt door latente neigingen (anusaya) die in de diepere lagen van de geest sluimeren en daarom moeilijk te zien zijn. Bewustzijn is een stroom (sota) waarin zeer snel opeenvolgende staten (citta) worden gecreëerd. Daarom is aandacht schenken (āvajjana) van essentieel belang; het is namelijk de eerste fase in het proces van bewustzijn oftewel de cognitieve opeenvolgingen (cittavīthi). Of de geest een correct beeld creëert, is sterk afhankelijk van 'bepaling' (votthapana), een andere functie (viññāṇakicca) van bewustzijn.

Het mentaal vastgrijpen veroorzaakt dus een verstoring (iñjita), een verdraaiing (vipallāsa) van de realiteit (sacca). Dat is omdat het 'ik' ertussen zit, oftewel zelfidentificatie (mamatta). De primaire sleutelrol hierin is zintuiglijk verlangen (kāmacchanda). Wanneer de zintuigen niet bewaakt worden, wordt het niet waakzaam (pamāda) zijn een gewoonte (conditionering) oftewel een 'pathway' en grijpen we steeds vaker en intenser vast in het waarnemen. En zo ontstaat er een hechten (upādāna). Hechten is een geïntensiveerde vorm van zintuiglijke verlangen.

Vanwege het hechten, vormen alle persoonlijke ervaringen, ideeën en gedachten, samen de voorwaarden (paccaya) voor het ontstaan (uppajjati) en het bouwen van een persoonlijke wereld. Vol ongegronde aannames (sarambhapi) en oordelen (vinicchaya) dat een verkeerde visie (micchādiṭṭhi) in de hand werkt. Omdat bewustzijn de neiging heeft om te kleven, kleeft het ook aan ideeën en gedachten. Dit kleven gaat een persoonlijke visie (sakkāyadiṭṭhi) vormen die niet zonder gevolgen is. In plaats van de ontwikkeling van juist begrip (sammādiṭṭhi) dat de voorwaarde is voor de beëindiging van lijden, wordt hierdoor verkeerd begrip ontwikkeld. Dit sluit het pad naar bevrijding (vimutti) en opent het pad naar lijden (dukkha). Vastgrijpen doe je zelf, niet iemand anders. Jouw bestemming, jouw geluk, bepaal je zelf, niet iemand anders. Het besef van de eigen verantwoordelijkheid nemen hierin, is dan ook erg belangrijk.

Alle mensen zijn bewust, maar allemaal op hun eigen persoonlijke manier. Daarom is bewustzijn een 'ego trip'. Je kunt ergens een idee over hebben, maar een idee is de waarheid niet. Waarheid kan niet gezien, niet ontdekt (passati) worden waar het 'ik' de scepter zwaait. Het 'ik' verzamelt (upadhi), houd vanwege begeerte (taṇhā) een hele wereld vast, zodat bij het oude wordt gebleven en we niet het nieuwe kunnen ontdekken. Want waar het oude is, daar kan het nieuwe frisse leven niet zijn. Nibbāna is niet het oude, maar altijd nieuw omdat het ongeconditioneerd (asaṅkhata) is.

De persoonlijke wereld is een ingekapselde, coconachtige wereld (sakkāyapariyāpanna) die de realiteit (sacca) mist vanwege het vastklampen aan zintuigobjecten (ārammaṇa) en het toenemen (papañca) van ideeën, gedachten. Dit is wat de Boeddha 'het verstrikt raken in ideeën' noemt en begeerte (taṇhā) aanwijst als hoofdoorzaak. In A04-199 geeft de Boeddha het 'ik' als een alternatief voor begeerte. Het is vanwege begeerte waardoor de geest deze hele wereld creëert.

Binnen de ware Dhamma draait alles om het overwinnen van de ideeën van 'ik', om zelfoverwinning, want waar het ik is, daar kan de waarheid niet zijn. Dit is waarom de Boeddha 'de Leraar van de Leer van geen-zelf' (satthā anatta vādī) is. Op het moment van zijn verlichting riep de Boeddha uit dat hij 'de huizenbouwer' had gezien. Een mooi verslag a.d.h.v. de Dhammapada is op STI beschikbaar, volg gahakārakaṁ.

Als we niet waakzaam (pamāda) zijn zullen we toegeeflijk zijn aan alles wat er door de zintuigpoorten komt. Het is een onderwerping. Dan krijgt Māra de Kwade (māra pāpika) alle ruimte om je te misleiden. Je kunt zeggen dat de concentratie (samādhi) dan op het verkeerde is gericht (micchāsamādhi) oftewel op een verkeerd object. Het bewaken van de zintuigpoorten (indryaguttadvāra) voorkomt dat er bezoedelingen in de geest ontstaan.

De geest is erg knap in het creëren van moeilijkheden, maar minder knap om zich ervan te ontdoen.

Extra aanbevelingen