Mentale ontwikkeling

Bhāvanā

bhāvanā

'Mentale ontwikkeling'.

Letterlijk: 'het in bestaan roepen, produceren', is wat in het westen gewoonlijk tamelijk vaag 'meditatie' wordt genoemd. Men dient twee soorten te onderscheiden: de ontwikkeling van kalmte (samatha bhāvanā), dat wil zeggen, concentratie (samādhi), en de ontwikkeling van inzicht (vipassanābhāvanā), hetgeen duidt op wijsheid (paññā). Deze twee belangrijke termen, kalmte en inzicht (samathavipassanā), komen we vaak in de sutta's tegen waar ze uitgelegd worden evenals in de Abhidhamma.

Kalmte (samatha) is de geconcentreerde, onbeweegbare, vredige, en daarom de onbevlekte staat van de geest, terwijl inzicht (vipassanā), het intuïtieve inzicht is in het vergankelijke (anicca), onbevredigende (dukkha) en onpersoonlijke (anatta) (zie tilakkhaṇa) van alle fysieke en mentale verschijnselen van het bestaan die in de 5 groepen van het bestaan besloten liggen, namelijk: lichamelijkheid, gevoelens, waarnemingen, mentale formaties en bewustzijn. Zie hiervoor pañcupādānakkhandhā.

Kalmte, of concentratie van de geest, levert volgens de Sank een drievoudige zegening op: aangename wedergeboorte, een gelukkig huidig leven en zuiverheid van geest, hetgeen de voorwaarde is voor inzicht. Concentratie is het onontbeerlijke en noodzakelijke fundament en een eerste vereiste voor inzicht om de geest te zuiveren van de 5 mentale bezoedelingen of hindernissen (pañcanīvaraṇa), terwijl inzicht (vipassanā) de 4 bovenwereldse fasen van heiligheid (zie ariyapuggala) en bevrijding van de geest voortbrengt. De Boeddha zei daarom: "Dat jullie mentale concentratie zullen ontwikkelen, monniken, want iemand die mentale concentratie bezit, ziet de dingen overeenkomstig de realiteit." S12-005

En in Mil wordt gezegd: "Net zoals een brandende lamp in een donkere kamer wordt gebracht, zo zal het licht van de lamp de duisternis vernietigen en licht voortbrengen en verspreiden; net zo zal inzicht, wanneer dat verrezen is, de duisternis van onwetendheid vernietigen en het licht van wijsheid voortbrengen."

Vis 3-6 geeft volledige aanwijzingen over hoe volledige concentratie en de meditatieve verdiepingen (jhāna's) verkregen kunnen worden door middel van de volgende 40 meditatieonderwerpen (kammaṭṭhāna):

• 10 kasiṇa-oefeningen (zie kasiṇa). Deze brengen de 4 verdiepingen (jhāna's) voort.
• 10 walgelijke onderwerpen (asubha). Deze brengen de 1e verdieping voort.
• 10 bespiegelingen (anussati) inzake: de Boeddha (buddhānussati); de Leer (dhammānussati); de boeddhistische gemeenschap (saṅghānussati); moraliteit (sīlānussati); vrijheid (vimutti); de hemelse wezens (devatānussati); de dood (maraṇasati); onreinheden (asubhanussati); de in- en uitademing (ānāpānasati) en vrede (upasamānussati).

Onder deze, kan de bespiegeling (of indachtigheid) van de in- en uitademing, alle 4 de meditatieve verdiepingen (jhāna) voortbrengen: die van het lichaam de 1e verdieping, en de rest alleen nabijheid-concentratie (upacārasamādhi, zie samādhi).

• 4 verheven verblijven (brahmavihāra): liefdevolle vriendelijkheid (mettā), mededogen (karuṇā), meelevende vreugde (mudita) en gelijkmoedigheid (upekkha). Van deze, brengen alleen de eerste 3 oefeningen, 3 meditatieve verdiepingen voort. De 4e meditatieve verdieping (jhāna) wordt alleen door de laatste (gelijkmoedigheid) voortgebracht.
• 4 onstoffelijke sferen (arūpāyatana, zie jhāna) van: oneindige ruimte, oneindig bewustzijn, niets-heid en noch waarnemen noch niet waarnemen. Deze hebben betrekking op de 4e meditatieve verdieping, want de 4 verdiepingen van de onstoffelijke sfeer, (zie jhāna) behoren, strikt gesproken, nog steeds tot de 4e jhāna, omdat zij dezelfde twee factoren bevatten (upekkhāvedanā en samādhi).
• 1 aanschouwing van de walgelijkheid van voeding (āhārepaṭikūlasaññā), wat nabijheid-concentratie kan voortbrengen.
• 1 analyse van de 4 elementen (catudhātuvavatthāna), wat eveneens nabijheid-concentratie kan voortbrengen.

Mentale ontwikkeling vormt een van de 'bases van verdienstelijke daden' (puñña kiriya vatthu). 'Vreugde vinden in meditatie' (bhāvanārāmatā) is een van de goede gewoonten van de edelen (ariyavamsa).