Hoe werkt concentratie?

Samādhi

samādhi

'Concentratie'. Letterlijk: 'plaatsing hier samen'.

Concentratie is een synoniem voor geestelijke eenheid (ekaggatā); kalmte (samatha); onverstoorbaarheid (avikkhepa).

Inleiding

Wat we willen bereiken is innerlijke harmonie, rust, vrede, kalmte. Maar wat is daarvoor nodig? Maakt het iets uit waar we ons mee bezigen, waar onze interesse naar uitgaat? Of zijn dit juist allesbepalende zaken?

Harmonie of verdeeldheid

De functie van concentratie is om de geest tot eenheid (ekaggatā) te brengen. D.w.z. dat de geest niet verdeeld of versnipperd is.

De betekenis van geest (mano) en bewustzijn (viññāṇa) en de staat van bewustzijn (citta) ligt dicht bij elkaar. Maar voor nu is het niet belangrijk om de verschillen heel exact te kennen. Want hier zullen we de hoofdlijnen aanhalen waar het in essentie om draait, namelijk concentratie (samādhi) en aandacht (āvajjana).

Zoals bij veel dingen, zijn ook hier twee kanten van belang waarvan het belangrijk is deze kanten of richtingen te begrijpen. Wanneer de geest (mano) oftewel de aandacht (āvajjana) tot eenheid is gebracht, gaat dit richting harmonie, vrede (vūpasamaya). Wanneer hij verdeeld of versnipperd is, gaat het richting disharmonie, onvrede. Het eerste vermindert het lijden en maakt er een einde aan. Het tweede maakt het groter en houdt het in stand.

Als de geest tot eenheid is gebracht, is hij heel. Als hij heel is, kan hij echt en dus helder zien (waardoor hij ook kan ontdekken (passati)). Dan is het bewustzijn helder. En doordat er een helder zien is, is er helder begrip (sampajañña). Het bewustzijn is dan gezuiverd (pārisuddhi). Dit is waar het om gaat omdat de zuivering van de geest (cittapārisuddhi) de voorwaarde is voor een helder begrip en zodoende diepe wijsheid kan voortbrengen dat noodzakelijk is voor de bevrijding (vimutti) van lijden (dukkha). Maar als de geest niet heel is, niet tot eenheid (ekaggatā) is gebracht, is hij verdeeld en bevuild (asava). De aandacht is dan versnipperd, afgeleid (vikkhittacitta) en de geest onrustig.

Wat betekent het als de geest verdeeld of versnipperd is? Het is wanneer de aandacht wordt getrokken door iets, als je afgeleid bent, door iets in beslag genomen bent. De aandacht is dan niet meer recht voor je of bij datgene wat echt van belang is. Hierdoor mis je wat echt belangrijk, betekenisvol is. Je begrijpt dan niet echt — zeker niet in diepe zin — in welke situatie je jezelf bevindt, wat er precies aan de hand is. En dit is juist zo betekenisvol. Zo leven wij bijvoorbeeld in een wereld die vergankelijk is, maar omdat de meeste mensen dit niet diep in hun hart begrijpen, klampen ze zich overal aan vast, dan weer hier, dan weer daar (S56-011) en begrijpen niets van het gevaar (ādīnava) dat daarin schuilt. Hier zullen we nu niet verder over uitweiden, maar als je het werk goed doet zul je dit straks vanzelf en op een natuurlijke manier, door je eigen ervaring, steeds beter gaan begrijpen. Want als je niet meer ingaat op de dominante eisen van de geest om overal op te reageren en in betrokken te raken (voeding geven aan (āhāra)), betekent dit dat hij steeds minder of niet meer vastgrijpt (anupādāya). De geest die niets vastgrijpt komt tot eenheid (ekaggatā), tot kalmte (samatha) en uiteindelijk tot die diepe vrede (vūpasamaya) waar de Boeddha het in zijn eerste toespraak (S56-011) over had.

Door niet vast te grijpen verzamelt (upādi) hij niet en raakt hij niet verontreinigt (asava). In plaats daarvan zal hij zich ontdoen van zijn eerder verzamelde (upādi) ballast (anupādisesanibbāna) en wordt hij als een rimpelloos meer dat alles helder weerkaatst. Om dit te bereiken is het essentieel om de manier te begrijpen hoe je het doel bereikt. Wat erg motiverend zal zijn, is dat je elke situatie steeds beter uit eigen ervaring (veditabba) zult gaan begrijpen, mits je de instructies van de Leraar, de Sammāsambuddha, serieus neemt en correct opvolgt. Dit brengt geen nadeel, maar voordeel. Altijd en overal.